cilindrische en overige flessen – Hans van Rossum

In de tweede helft van de eerste eeuw na Chr. ontstaan naast de vierkante flessen de eerste cilindrische en anders gevormde flessen die vooral ook groter zijn. Blijkbaar was er op dat moment behoefte aan meer forse voorraadflessen. Er werden twee basistypen geproduceerd: de cilindrische fles met een gedrongen lichaam, die voor zowel vloeistof als voor vaste producten werd gebruikt, en de slanker gevormde hogere versie die alleen voor vloeistoffen was bedoeld. Van de eerst genoemde versie werden de grootste exemplaren, net als soms het geval was bij de vierkante flessen, in de noordwestelijke gebieden secundair gebruikt als grafurn. Opvallend daarbij is dat deze vorm door het gehele Romeinse Rijk inclusief de gebieden in Klein-Azie voorkwam maar niet of nauwelijks in de Syrische en Palestijnse gebieden werd gemaakt. De reden van het ontbreken van deze vorm in deze regio’s is niet bekend. Misschien waren andere gebruiken of gewoonten in die gebieden daar de oorzaak van. De cilindrische flessen hebben wel regionale verschillen in vorm, afwerking, grootte, kleur en kwaliteit van het glas. Zo verschilt de vorm van de greep regionaal, terwijl de flessen soms wel en soms niet werden voorzien van uitwendig aangebrachte decoraties in de vorm van banden met ingeslepen groeven of – minder vaak voorkomend – van geometrische dessins. De hoog gevormde cilindrische flessen werden in het oosten vrij geblazen, maar in de noordwestelijke gebieden is waarschijnlijk bij het blazen toch met een houten mal gewerkt om de wanden van het lichaam te kunnen vormen. De wanden van deze hoog gevormde flessen lopen naar onderen taps toe terwijl de schouders van deze flessen in veel gevallen schuin omhoog zijn aangebracht.

kenmerken voor afkomst
Aan de vorm van de mond kan in sommige gevallen vastgesteld worden in welk gebied een bepaalde fles is gemaakt. Een fles met een kraagrand verwijst bijvoorbeeld naar een productie in Klein-Azië waar deze mondvorm kenmerkend was voor het aardewerk dat in Romeinse tijden aan de westkust van het huidige Turkije werd gemaakt. Er zijn ook verschillende soorten grepen toegepast bij de cilindrische flessen. Zowel een brede greep met veel fijn gevormde ribben, die ook wel selderijgreep wordt genoemd, als een smaller gevormde greep met slechts enkele zware ribben komen voor bij dit type. Kleine cilindrische flessen met een of meerdere grepen werden verhoudingsgewijs weinig gemaakt. Het afgebeelde flesje van hel geel glas met twee kleine groene greepjes is dan ook een vrij zeldzame uitvoering. Sommige flessen zijn prachtig geïriseerd door het eeuwenlange verblijf in de grond waarbij het glas in aanraking is gekomen met bodemstoffen die voor een chemische reactie hebben gezorgd waardoor een regenboogpallet kon ontstaan.

De cilindrische fles behoort, samen met de ribschaal, de aryballos en de vierkante fles, tot de langst geproduceerde glasvorm binnen het Romeinse Rijk. De vroegste cilindrische flessen dateren van voor de uitbarsting van de vulkaan Vesuvius in het jaar 79 na Chr. en de vorm is tot in de zesde eeuw na Chr. gemaakt. Hoewel de cilindrische glasvorm dus gedurende een lange periode werd vervaardigd waren er wel verschillen in uitvoering en gebruik tussen de vroege en de late exemplaren. De flessen uit de eerste en de tweede eeuw na Chr. hadden doorgaans maar één greep en werden vooral als voorraadfles of in de keuken gebruikt. De flessen uit de vierde eeuw na Chr. daarentegen hadden meestal twee grepen en werden doorgaans als tafelglas gebruikt. De meeste vroege cilindrische flessen werden zonder enige vorm van decoratie uitgevoerd. Dat is ook begrijpelijk want ze dienden immers uitsluitend als voorraad- of keukenflessen, maar op het moment dat de cilindrische flessen deel uitmaakten van het tafelglas ontstonden er ook luxe uitvoeringen. Deze werden van kleurloos of – zij het in mindere mate – van olijfgroen glas gemaakt en voorzien van geometrische dessins die volgens een bepaald ontwerp in het glas waren geschuurd. Hoewel deze luxe uitvoering gevonden is in gebieden die ver uit elkaar liggen, zoals Egypte, het Rijnland, de noordkust van de Zwarte Zee en Syrië, was het absoluut geen algemeen type en zeker geen gemeengoed. Er moet nog specifiek onderzoek worden verricht naar de productieregio’s van deze luxe uitgevoerde cilindrische fles. Een van de vragen daarbij zou kunnen zijn of het aanbrengen van de decoratie op dezelfde locatie gebeurde als waar het glas werd geblazen. Het is best mogelijk dat deze werkzaamheden op grote afstand van elkaar werden uitgevoerd.

andere vormen
Naast de cilindrische flessen bestaan er ook grote voorraadflessen met heel verschillend gevormde lichamen. Zo kan een fles een min of meer rond gevormd lichaam in combinatie met een lange hals hebben, maar ook een vorm die nog het meest weg heeft van een hoog uitgetrokken driehoek komt voor. In de derde eeuw na Chr. werden flessen vaak gemaakt zonder specifieke afwerking van de mond. Na het blazen werd de fles ter hoogte van de bovenkant van de hals gewoon van de blaaspijp afgetikt en de mondrand werd daarna alleen verwijd of zelfs geheel onafgewerkt gelaten. Waarom er op dat moment geen aandacht meer wordt besteed aan het afwerken van de mond is niet bekend. Deze achteloze wijze van afwerking van de mond doet vermoeden dat er, om bepaalde redenen die niet bekend zijn, geen pontil werd gebruikt. Het is hoe dan ook een typisch kenmerk voor alleen de flessen die in deze eeuw zijn geblazen. Grote flessen die uit de vierde eeuw na Chr. dateren, hebben weer een volkomen glad gepolijste mondrand.


Taps en groot

In de tweede helft van de eerste eeuw na Chr. ontstaat een nieuw type fles met een cilindrische vorm. Door de toenemende handel ontstond er behoefte aan fors uitgevoerde voorraadflessen, naast de op dat moment al aanwezige vierkante flessen. Het zou best mogelijk kunnen zijn dat de eerste cilindrische flessen in Klein-Azië zijn ontstaan. Juist deze vroege vormen zijn vaak voorzien van die specifieke kraagrand die in de Romeinse tijd een kenmerk was van de aardewerkproducten in centra als Pergamon, gelegen aan de westkust van het huidige Turkije.